Được khóa trong một căn hầm gần Paris, đặt bên trong ba chiếc chuông thủy tinh, là một khối trụ nhỏ làm từ hợp kim bạch kim, được rèn tại London vào năm 1879. Được biết đến với tên gọi Le Grand K, khối trụ này từng trong thời gian dài là chuẩn mực tối cao để đo lường kilogram.
Không có một chuẩn mực phổ quát nào để đo "trọng lượng" tiền tệ hay sức mua của các đồng tiền. Nhưng với tờ The Economist, họ có một ứng viên yêu thích với những đặc điểm sau: Nặng tối đa 240 gram, được đặt trong một chiếc hộp bìa cứng và bạn có thể tìm thấy bên dưới hai mái vòm màu vàng. Phiên bản Le Grand K của The Economist chính là… chiếc Big Mac của McDonald's.
Chỉ số Big Mac được The Economist "rèn" tại London vào năm 1986 sẽ tròn 40 tuổi vào tháng 9 tới. Thứ ban đầu chỉ là một thí nghiệm tư duy vui vẻ nay đã có đời sống riêng. Chỉ số Big Mac khiến độc giả thích thú, khiến các nhà giao dịch tiền tệ tò mò và khiến các ngân hàng trung ương khó chịu. Chỉ số này cũng bị vô số những người chỉ trích, cho rằng đồ ăn nhanh chẳng nói lên điều gì về kinh tế toàn cầu.
Chỉ số này ra đời trong một thời kỳ ngoại giao tiền tệ căng thẳng, khi các nhà hoạch định chính sách lo ngại rằng những đồng tiền quan trọng nhất thế giới đang bị định giá lệch nghiêm trọng, có thể dẫn tới tai họa tài chính hoặc chủ nghĩa bảo hộ thương mại. Bốn mươi năm sau, những cuộc tranh luận tương tự lại đang diễn ra gay gắt, lần này xoay quanh đồng USD, nhân dân tệ và yen.
Đồ ăn nhanh có vẻ là một lựa chọn kỳ quặc để làm chuẩn đo giá trị. Nhưng Big Mac có những lợi thế độc đáo. Bạn có thể mua nó gần như ở khắp mọi nơi và hương vị của nó ở đâu cũng khá giống nhau. McDonald's căn chỉnh hình thức, kết cấu, hương vị và mùi của chiếc bánh với sự tỉ mỉ không khác gì các nhà khoa học từng dành cho khối trụ 1 kg ở Paris. Dù mua Big Mac ở đâu, về cơ bản bạn cũng đang mua cùng một thứ.
Điều đó khiến Big Mac trở thành một thước đo tốt để xem đồng tiền của bạn mua được bao nhiêu. Tại Mỹ, 100 USD mua được khoảng 16 chiếc Big Mac. Con số này tương đương gần với sức mua bánh burger của 100 euro, 426 nhân dân tệ Trung Quốc, hoặc 8.039 yen Nhật. Tuy nhiên, trên thị trường ngoại hối, 100 USD thực tế mua được khoảng 87 euro, 677 nhân dân tệ hoặc hơn 16.000 yen, cho thấy các đồng tiền trên thế giới đã lệch xa sức mua thực tế của chúng đến mức nào.
Chỉ số này không làm hài lòng tất cả mọi người. Một số người cho rằng nó quá hẹp: Một sản phẩm thì có thể nói gì về cả một nền kinh tế? Một số người khác lại cho rằng nó quá rộng: Theo một số ước tính, các yếu tố đầu vào không dễ giao dịch xuyên biên giới, như lao động và mặt bằng bán lẻ, chiếm hơn một nửa chi phí của một chiếc Big Mac.
Có người nghi ngờ giá trị dự báo tỷ giá của chỉ số này. Có người nghi ngờ giá trị mô tả của nó như một chỉ báo về giá trị thực của đồng tiền. Một nhóm thứ ba nghi ngờ giá trị khuyến nghị của nó trong việc chỉ ra tỷ giá nên ở đâu. Hoặc với một số người, đơn giản là họ ghét các trò chơi chữ.
Để đánh giá "sức nặng" của các đồng tiền, rõ ràng tốt hơn là so sánh giá của hàng nghìn sản phẩm, thay vì chỉ một sản phẩm. Nhưng các thước đo sức mua phức tạp do các tổ chức như Ngân hàng Thế giới xây dựng cũng có những khiếm khuyết riêng. Những số liệu toàn cầu đó chỉ xuất hiện ba năm một lần và có độ trễ lớn. Chẳng hạn, số liệu năm 2021 chỉ được công bố vào năm 2024. Việc biên soạn chúng là một trong những sáng kiến thống kê lớn nhất thế giới. Chúng cũng khó kiểm chứng và khó hiểu.
Chỉ số Big Mac nhanh hơn, mới hơn và "dễ tiêu hóa" hơn. Dù vậy, kết quả của The Economist vẫn khá tương đồng với các số liệu đó. Trong 54 nền kinh tế xuất hiện ở cả chỉ số Big Mac và cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, chỉ có 7 nền kinh tế bị xem là rẻ trong một chỉ số nhưng lại đắt trong chỉ số còn lại.
Đó là bởi Big Mac, dù chỉ là một sản phẩm, có hơn 60 nguyên liệu riêng biệt, từ thịt bò đến vô số các phụ gia khác. Nó cũng phản ánh thị trường lao động và bất động sản ở bất cứ nơi nào nó được làm ra và phục vụ. Thành tích dự báo của chỉ số Big Mac phải thừa nhận là pha trộn. Nhưng chẳng hạn, nó đã chỉ ra đúng rằng đồng euro bị định giá quá cao khi ra đời vào năm 1999.
Vậy nên hiểu thế nào khi chỉ số này một lần nữa cho thấy đồng euro, nhân dân tệ và yen đang lệch khỏi trạng thái cân bằng?
Đầu năm nay, IMF cho rằng đồng tiền Trung Quốc yếu hơn 16% so với mức mà các nền tảng kinh tế hàm ý. Lợi thế cạnh tranh này đã giúp Trung Quốc tích lũy thặng dư thương mại hàng hóa khổng lồ, đạt gần 1.200 tỷ USD vào năm ngoái. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã mô tả những mất cân đối này là "không thể chịu đựng được" và là mối đe dọa sống còn đối với ngành công nghiệp châu Âu. Ông dọa sẽ có các biện pháp mạnh nếu Trung Quốc không nhượng bộ.
Tổng thống Mỹ Donald Trump thường là người chỉ trích gay gắt nhất thế giới đối với các đồng tiền châu Á giá rẻ. Hồi tháng 1, ông mô tả cách ông "từng chiến đấu dữ dội" với Trung Quốc và Nhật Bản, những nước "luôn muốn… phá giá, phá giá, phá giá". Những phát ngôn như vậy từ Nhà Trắng gần đây đã lắng xuống. Nhưng cứ vài tháng, giới giao dịch tiền tệ lại xôn xao với tin đồn về một Thỏa thuận Plaza mới, hiệp ước thập niên 1980 nhằm làm suy yếu đồng USD, dù khả năng một thỏa thuận như vậy có thể vận hành được ngày nay là cực kỳ thấp.
Chỉ số Big Mac có thể đóng một vai trò trong cuộc tranh luận đầy rủi ro này. Nó cho thấy rõ rằng tỷ giá thực rẻ có nghĩa là giá burger tính bằng USD thấp hơn giá tại Mỹ. Mất cân đối này đi cùng với tiêu dùng nội địa thấp ở Trung Quốc và thâm hụt ngân sách lớn ở Mỹ, cùng những dòng vốn cần thiết để duy trì cả hai.
Để đồng nhân dân tệ cải thiện vị trí trong chỉ số Big Mac, có hai con đường. Hoặc đồng tiền này phải mạnh lên, hoặc giá Big Mac tại Trung Quốc phải tăng nhanh hơn giá Big Mac tại Mỹ.
Một cú tăng mạnh của nhân dân tệ có thể làm suy yếu tăng trưởng của Trung Quốc và làm trầm trọng thêm xu hướng giảm phát của nước này. Nó có thể dẫn tới việc tái cân bằng thương mại toàn cầu, nhưng đó sẽ là một sự cân bằng theo hướng kéo xuống. Cách tốt hơn là các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc kích thích nền kinh tế để tiền lương và giá cả tăng nhanh hơn. Điều đó sẽ khiến nhân dân tệ bớt bị định giá thấp, ngay cả khi tỷ giá danh nghĩa không đổi. Các nhà kinh tế gọi đó là sự tăng lên của tỷ giá hối đoái "thực", tức tỷ giá đã điều chỉnh theo giá cả.
Big Mac và Big Macron
Cách Điện Élysée khoảng 10 km, Le Grand K vẫn nằm trong hầm chứa của nó. Nó đã được cho "nghỉ hưu" vào năm 2019 sau 130 năm phục vụ. Nếu các đồng tiền một ngày nào đó thực sự tiến sát tới mức phù hợp với sức mua của chúng, chỉ số Big Mac có lẽ cũng sẽ trở nên thừa thãi.
Nhưng chừng nào các đồng tiền còn trôi dạt khỏi neo sức mua, và chừng nào Big Mac còn giữ được sự nhất quán, chỉ số của chúng tôi vẫn sẽ phục vụ một mục đích hữu ích. dù những người chỉ trích có thấy nó khó nuốt đến đâu.
Theo: The Economist
