Khu vực cuối ngõ 66, phố Nguyễn Hoàng (phường Từ Liêm) bị chiếm dụng làm nơi họp chợ. Ảnh: Nhi Vân
Tràn lan vi phạm
Nằm trong chiến lược tổng thể giải quyết 5 “điểm nghẽn” cốt lõi cản trở sự phát triển của Thủ đô, công tác chống lấn chiếm vỉa hè, lòng đường, lập lại trật tự đô thị đã được thành phố Hà Nội triển khai quyết liệt từ cuối năm 2025. Bước sang năm 2026, sự vào cuộc đồng bộ của các lực lượng chức năng đã mang lại những chuyển biến tích cực. Tại các tuyến đường lớn, trục giao thông huyết mạch hay các tuyến phố khu vực trung tâm, cảnh quan đã có sự thay đổi mạnh mẽ. Vỉa hè được trả lại cho người đi bộ, phương tiện được sắp xếp gọn gàng, các biển hiệu quảng cáo sai quy định cơ bản được tháo dỡ. Sự phong quang, ngăn nắp này nhận được sự đồng thuận và đánh giá cao từ dư luận xã hội.
Tuy nhiên, khi trật tự đô thị đang chuyển biến rõ nét trên các tuyến phố chính thì tại nhiều ngõ ngách - nơi tập trung đông dân cư - bức tranh trật tự đô thị lại có nhiều khác biệt. Tình trạng lấn chiếm vỉa hè, lòng đường tại những khu vực này thậm chí còn nghiêm trọng hơn giai đoạn trước do nhiều người chuyển hoạt động kinh doanh từ phố lớn vào ngõ nhỏ.
Đơn cử như tại ngõ 51, phố Lãng Yên (phường Hồng Hà), các hộ kinh doanh ngang nhiên chiếm dụng lòng đường, vỉa hè làm nơi kinh doanh, dừng đỗ phương tiện sai quy định gây cản trở giao thông. Cũng tại địa bàn phường Hồng Hà, toàn bộ phần vỉa hè đầu ngõ 53, phố Nguyễn Khoái bị chiếm dụng làm nơi tập kết lốp xe ô tô của một cơ sở kinh doanh. Sự tồn tại của những hành vi vi phạm này khiến người đi bộ không còn chỗ di chuyển, buộc phải đi xuống lòng đường, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.
Trong khi đó, tại ngõ 100, phố Trung Kính (phường Yên Hòa), lòng đường, vỉa hè đã bị chiếm dụng làm nơi họp chợ. Tại đây, hàng hóa đủ loại từ rau, củ, quả, thịt, hải sản tươi sống… đều được bày bán công khai. Thậm chí, để thuận tiện cho việc kinh doanh, các tiểu thương còn vô tư căng ô bạt, chiếm dụng khoảng không vỉa hè gây mất mỹ quan đô thị. Đặc biệt, tại khu vực cuối ngõ 66, phố Nguyễn Hoàng (phường Từ Liêm), một khoảng sân vốn được quy hoạch và đầu tư trang thiết bị làm nơi tập thể dục, vui chơi cho người cao tuổi, trẻ em đã bị chiếm dụng làm địa điểm kinh doanh, họp chợ tự phát. Người dân muốn tập thể dục phải len lỏi giữa các thúng mẹt, sạp hàng, vừa mất mỹ quan vừa tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông và vệ sinh môi trường.
Tương tự, tại ngõ 72, phố Nguyễn Trãi (phường Thanh Xuân), một tuyến đường có mặt cắt tương đối rộng hiện cũng bị chiếm dụng làm nơi dừng đỗ, trông giữ phương tiện sai quy định gây cản trở giao thông. Điều đáng nói, tình trạng này đã diễn ra trong một thời gian dài, người dân nhiều lần kiến nghị với các đơn vị chức năng nhưng chưa được xử lý triệt để.
Cần thay đổi tư duy quản trị
Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, đại diện chính quyền địa phương khẳng định đã nắm được tình trạng trên và nhiều lần tiến hành kiểm tra, xử lý, song hiệu quả chưa bền vững do nhiều nguyên nhân. Đề cập đến việc lòng đường, vỉa hè ngõ 51, phố Lãng Yên bị chiếm dụng, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Hồng Hà Đoàn Văn Dương cho biết, lực lượng chức năng của phường thường xuyên kiểm tra, thu giữ tang vật và xử phạt hành chính đối với các trường hợp cố tình vi phạm. Tuy nhiên, một số hộ kinh doanh luôn tìm cách đối phó, tranh thủ sự vắng mặt của các lực lượng chức năng là tái phạm.
Thực tế tại phường Hồng Hà cũng là khó khăn chung của nhiều địa phương khác tại Hà Nội. Tình trạng “bắt cóc bỏ đĩa” lặp đi, lặp lại nhiều năm qua do sự bất cân xứng giữa lực lượng quản lý và số lượng người vi phạm. Khi có bóng dáng lực lượng chức năng thì đường thông, hè thoáng, khi lực lượng rút, vi phạm lại tái diễn. Việc thiếu một cơ chế giám sát liên tục và xử phạt nguội hiệu quả trong các ngõ nhỏ khiến ý thức chấp hành của một bộ phận người dân và hộ kinh doanh giảm đi.
Trước vấn đề này, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, ngõ nhỏ ở Hà Nội không chỉ là lối đi mà còn là không gian sinh kế của hàng vạn hộ gia đình. Áp lực mưu sinh khiến người dân sẵn sàng đánh đổi, chấp nhận rủi ro bị phạt để chiếm dụng không gian chung. Để giải quyết triệt để tình trạng mất trật tự đô thị trong các ngõ ngách, không thể mãi dùng biện pháp cơ học là đi tuần tra và thu giữ đồ đạc mà cần một bộ giải pháp căn cơ, chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “quản trị và tổ chức”.
“Cần phân loại và quy hoạch không gian ngõ ngách dựa trên đặc thù thực tế, từ đó triển khai kế hoạch cho thuê, khai thác lòng đường, vỉa hè tại những khu vực đủ điều kiện. Cùng với đó, việc gắn trách nhiệm cá nhân và số hóa quản lý là mắt xích quyết định. Đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ bằng cách lập các nhóm phản ứng nhanh trên mạng xã hội giữa người dân và chính quyền cũng cần được triển khai rộng rãi”, PGS.TS Bùi Thị An bày tỏ.
Về lâu dài, bài toán kinh tế vỉa hè và sinh kế phải được giải quyết tận gốc. Chính quyền cần có chính sách hỗ trợ, sắp xếp các hộ kinh doanh nhỏ lẻ trong ngõ vào các khu chợ truyền thống hoặc các khu vực kinh doanh được quy hoạch bài bản, phù hợp. Khi người dân có sinh kế ổn định và hợp pháp, áp lực lấn chiếm vỉa hè, lòng đường sẽ giảm.
