Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao và mô hình TOD (Transit-Oriented Development), cách nhìn về “đắt” và “rẻ” đối với bất động sản cần được định nghĩa lại. Giá trị của một căn nhà không chỉ nằm ở số tiền phải trả để sở hữu, mà còn ở tổng chi phí và thời gian cần bỏ ra để duy trì cuộc sống tại đó.
Viện Nghiên cứu & Đánh giá Thị trường BĐS Việt Nam (VARS IRE) cho rằng cần phân biệt rõ giữa “nhà ở giá thấp” và “nhà ở có chi phí sống thấp". Khi khả năng kết nối trở thành một cấu phần của giá trị bất động sản, những khu vực có giá nhà vừa phải nhưng được hưởng lợi từ metro và TOD có thể hình thành một điểm cân bằng mới, giá mua dễ tiếp cận hơn, trong khi chi phí và thời gian di chuyển được tiết giảm. Đây có thể trở thành một trong những yếu tố quan trọng làm thay đổi mặt bằng giá trị và sức hấp dẫn của bất động sản dọc các hành lang giao thông công cộng trong những năm tới.
Metro đang tạo ra một lớp giá trị mới cho bất động sản
VARS IRE cho rằng, sự phát triển của metro và đường sắt tốc độ cao có thể làm thay đổi cách thị trường nhìn nhận về vị trí bất động sản. Metro tại Việt Nam đang bước từ câu chuyện quy hoạch sang giai đoạn được đầu tư và triển khai mạnh hơn, đồng thời gắn ngày càng chặt với định hướng phát triển đô thị theo TOD.
Việc hàng trăm km đường sắt đô thị, tốc độ cao đồng loạt khởi công cho thấy metro không còn chỉ là một công trình giao thông riêng lẻ mà đang dần trở thành một phần của cấu trúc phát triển đô thị dài hạn, có khả năng tác động đến tổ chức không gian đô thị, phân bố dân cư, việc làm và giá trị bất động sản.
Khi metro được tích hợp với quy hoạch đô thị, giá trị bất động sản ngày càng gắn với khả năng tiếp cận thay vì chỉ khoảng cách địa lý. Xu hướng những năm gần đây cho thấy, câu hỏi "cách bao xa" đang dần chuyển thành “đi mất bao lâu". Đáng chú ý, các khu vực vệ tinh có giá nhà thấp hơn 25-40% so với trung tâm nhưng được kết nối thuận tiện với metro có thể tạo ra lợi thế kép về giá mua và chi phí, thời gian di chuyển.
Thực tế trên thế giới cho thấy, các dự án bất động sản có khả năng tiếp cận thuận tiện với hệ thống giao thông công cộng thường ghi nhận mức tăng giá tốt hơn so với mặt bằng chung. Tại Việt Nam, các tuyến metro mới chỉ bắt đầu được đưa vào vận hành trong vài năm gần đây nên cần thêm thời gian để hình thành dữ liệu đủ dài đánh giá đầy đủ tác động của hạ tầng giao thông công cộng lên giá bất động sản. Tuy nhiên, những tín hiệu ban đầu cho thấy khả năng tiếp cận giao thông công cộng đang dần trở thành một yếu tố được thị trường quan tâm và phản ánh vào giá trị bất động sản.
Dữ liệu nghiên cứu của VARS IRE cũng cho thấy trong 2 năm qua, các dự án có kết nối thuận tiện tới ga metro ghi nhận mức tăng giá cao hơn khoảng 10-20% so với mức tăng chung của thị trường.
Khả năng tiếp cận nhà ga quyết định lợi thế và giá bất động sản
Tuy nhiên, không phải cứ gần metro là đương nhiên hưởng lợi từ TOD. Một dự án cách ga 500m trên bản đồ nhưng thiếu vỉa hè, khó sang đường, kết nối kém với xe buýt hoặc các điểm đến khác thì chưa chắc tạo ra giá trị tương xứng. TOD không đơn thuần là xây nhà cạnh metro mà là tạo ra khả năng kết nối thuận tiện giữa nơi ở với nơi làm việc, trường học, thương mại và các dịch vụ thiết yếu.
Vì vậy, điều người mua cần quan tâm không chỉ là “cách ga bao nhiêu mét” mà quan trọng hơn là “từ căn nhà này có thể đi đến đâu, trong bao lâu và với chi phí bao nhiêu”. Hai dự án cùng cách ga 500m nhưng chất lượng kết nối khác nhau hoàn toàn có thể có giá trị sử dụng và giá trị thị trường khác nhau.
Một dự án có đường đi bộ thuận tiện, kết nối xe buýt tốt, dịch vụ xung quanh đầy đủ và có thể tiếp cận các trung tâm việc làm bằng metro sẽ có lợi thế lớn hơn nhiều so với một dự án chỉ có lợi thế về khoảng cách trên bản đồ. Do đó, khoảng cách tới ga chỉ nên được xem là một chỉ báo ban đầu, còn khả năng tiếp cận thực tế mới là yếu tố quyết định mức độ hưởng lợi của bất động sản từ metro và TOD.
Đây cũng là điểm đáng chú ý đối với các dự án nhà ở vùng vệ tinh, bởi sự phát triển của metro và đường sắt tốc độ cao có thể làm thay đổi bài toán đánh đổi giữa giá nhà và khoảng cách. Một căn hộ giá 4,5 tỷ đồng cách ga metro 3km có thể có giá tốt hơn căn hộ 5 tỷ đồng cách ga 500m, nhưng nếu khu vực vùng đó được kết nối tốt với metro, cư dân vẫn có thể tiếp cận các trung tâm việc làm và dịch vụ với chi phí hợp lý hơn so với việc phụ thuộc hoàn toàn vào phương tiện cá nhân.
Giả sử một hộ gia đình tiết kiệm được 4 triệu đồng/tháng cho nhiên liệu, gửi xe, bảo dưỡng và các chi phí liên quan, khoản tiết kiệm tương đương 480 triệu đồng sau 10 năm và 960 triệu đồng sau 20 năm. Đây mới chỉ là phần chi phí có thể lượng hóa bằng tiền, chưa tính đến giá trị của thời gian được tiết kiệm khi giảm thời gian di chuyển hàng ngày. Với những hộ gia đình phải di chuyển xa để đi làm, đưa đón con hoặc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, thời gian trên đường cũng là một dạng "chi phí cơ hội", bởi đó là khoảng thời gian không thể dành cho công việc, gia đình hoặc nghỉ ngơi.
Vì vậy, với những người mua nhà lần đầu hoặc có ngân sách hạn chế, các khu vực vùng ven, khu vực vệ tinh có giá thấp hơn trung tâm nhưng kết nối tốt với metro có thể trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc. Người mua vừa có thể giảm áp lực về giá nhà, vừa có thêm cơ hội giảm chi phí đi lại khi hệ thống giao thông công cộng vận hành hiệu quả. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ thực sự có ý nghĩa khi metro được triển khai đúng tiến độ, kết nối thuận tiện và phù hợp với hành trình đi lại thực tế của gia đình.
VARS IRE cho rằng metro có thể làm thay đổi giá trị bất động sản, nhưng không phải dự án nào nằm trong quy hoạch cũng có mức hưởng lợi như nhau. Khoảng cách tới ga, khả năng tiếp cận thực tế, kết nối xe buýt, mật độ việc làm và dịch vụ xung quanh, chất lượng không gian đô thị và mức độ thuận tiện của hành trình hàng ngày đều quyết định mức độ hưởng lợi.
Vì vậy, người mua không nên chỉ nhìn vào thông tin "gần metro", "đón đầu TOD" hay kỳ vọng giá tăng khi hạ tầng hoàn thành, bởi giữa một dự án được hưởng lợi thực chất từ hạ tầng và một dự án chỉ nằm trong vùng kỳ vọng của thị trường vẫn có khoảng cách lớn. Đặc biệt, với những tuyến metro chưa hoàn thành hoặc mới ở giai đoạn quy hoạch, người mua càng cần thận trọng với việc cộng trước giá trị tương lai của hạ tầng vào giá bất động sản hiện tại.
Một căn nhà ở khu vực vệ tinh có giá hợp lý, đáp ứng nhu cầu ở thực và được kết nối tốt với metro sẽ có giá trị khác hoàn toàn với một căn nhà được mua chủ yếu vì kỳ vọng hạ tầng. Bởi xét cho cùng, người dân không chỉ mua một căn nhà mà còn mua khả năng tiếp cận một cuộc sống thuận tiện hơn.
Trong một đô thị mà metro ngày càng trở thành một trục phát triển, một căn nhà tại khu vực vệ tinh có thể rẻ hơn trên giá bán và, nếu kết nối tốt, có thể rẻ hơn cả trên tổng chi phí sống. Nhưng trước khi tính đến lợi ích từ metro, bài toán đầu tiên vẫn phải là: căn nhà đó có thực sự phù hợp với khả năng tài chính, nhu cầu ở thực và hành trình sống của người mua hay không.
