Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là mở rộng ứng dụng, mà còn phải tháo gỡ điểm nghẽn chính sách, tăng năng lực nghiên cứu và tạo động lực để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ sinh học.
Ngày 10/11/2026, tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”, với sự hỗ trợ của Hiệp hội CropLife Việt Nam và Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA).
Hội thảo có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, các nhà khoa học, chuyên gia quốc tế, doanh nghiệp và tổ chức trong lĩnh vực nông nghiệp. Các đại biểu tập trung đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới và tại Việt Nam; đồng thời trao đổi về thực trạng nghiên cứu, ứng dụng, thương mại hóa, những vướng mắc trong chính sách và giải pháp thúc đẩy công nghệ này trong sản xuất nông nghiệp.
Một thập kỷ ứng dụng và những con số chứng minh hiệu quả
Công nghệ sinh học đang ngày càng khẳng định vai trò trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp toàn cầu. Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Riêng năm 2024, diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm trước.
TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA chia sẻ về ảnh hưởng của các sản phẩm công nghệ sinh học trên thế giới. Ảnh: Kiều Chi.
Không chỉ mở rộng về quy mô, công nghệ này còn tạo ra những đóng góp kinh tế đáng kể. Phân tích hiệu quả ứng dụng trên thế giới, TS. Graham Brookes, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc PG Economics (Vương quốc Anh), cho biết trong giai đoạn 1996-2024, cây trồng công nghệ sinh học giúp nông dân toàn cầu tăng thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập, đồng thời bổ sung khoảng 1,345 tỷ tấn nông sản. Việc ứng dụng công nghệ này cũng góp phần giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật được sử dụng trong sản xuất.
Tại Việt Nam, ngô biến đổi gen là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của công nghệ sinh học khi được đưa vào sản xuất thương mại. Theo TS. Phùng Danh Huân, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, ngô biến đổi gen được đưa vào sản xuất từ năm 2015. Sau 10 năm, tỷ lệ diện tích gieo trồng loại ngô này đã tăng từ 1,1% lên khoảng 50% tổng diện tích ngô cả nước năm 2025. Việt Nam hiện có 31 giống ngô biến đổi gen được công nhận lưu hành.
Đáng chú ý, theo đánh giá của PG Economics, trong giai đoạn 2015-2024, việc ứng dụng ngô biến đổi gen giúp tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân Việt Nam. Các số liệu tổng kết giai đoạn 2016-2025 cũng cho thấy năng suất ngô biến đổi gen cao hơn 15,2-30% so với giống truyền thống, mang lại lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34-7,34 triệu đồng/ha.
Hiệu quả không chỉ thể hiện ở năng suất và thu nhập. Theo số liệu được công bố tại hội thảo, việc ứng dụng ngô biến đổi gen trong 10 năm giúp giảm hơn 134.000 kg thuốc trừ cỏ và hơn 62.000 kg thuốc trừ sâu. Khả năng kiểm soát sâu hại tốt hơn cũng góp phần hạn chế nguy cơ nhiễm độc tố Aflatoxin trong hạt ngô, giảm chi phí và công lao động cho người sản xuất.
Những kết quả này cho thấy công nghệ sinh học có thể tạo ra giá trị kinh tế cụ thể khi đáp ứng đúng nhu cầu sản xuất. Tuy nhiên, thành công của ngô biến đổi gen cũng đặt ra câu hỏi về bước phát triển tiếp theo: làm thế nào để Việt Nam không chỉ tiếp nhận và ứng dụng công nghệ đã được thương mại hóa trên thế giới, mà còn chủ động nghiên cứu, phát triển những giống cây trồng phù hợp với điều kiện trong nước?
Công nghệ mới mở ra cơ hội, nhưng khoảng cách nghiên cứu và thương mại hóa còn lớn
Một trong những hướng phát triển đáng chú ý hiện nay là công nghệ chỉnh sửa gen, với các kỹ thuật như CRISPR. Công nghệ này cho phép các nhà khoa học tác động có chủ đích vào những vị trí nhất định trong bộ gen, qua đó tạo ra các đặc tính mong muốn như kháng sâu bệnh, chịu hạn, thích ứng với biến đổi khí hậu hoặc cải thiện chất lượng nông sản.
TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Ảnh: Tùng Đinh.
Theo TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen có vai trò quan trọng trong tạo giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản, phát triển vaccine và chế phẩm sinh học thế hệ mới. Trong bối cảnh nông nghiệp phải đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng những công nghệ này là yêu cầu cấp thiết.
Đáng chú ý, ông Nguyễn Văn Long cho biết Bộ đã đề xuất 13 nhiệm vụ phát triển giống cây trồng nhưng đến nay chưa có nhiệm vụ nào được giao. Bộ mong muốn nhận được ý kiến đóng góp của các chuyên gia trong nước và quốc tế về những giống cây trồng, lĩnh vực ưu tiên để tổng hợp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ.
Chi tiết này cho thấy khoảng trống đáng quan tâm trong quá trình phát triển công nghệ sinh học tại Việt Nam: định hướng nghiên cứu đã được đặt ra, nhưng việc lựa chọn nhiệm vụ ưu tiên, bố trí nguồn lực và tổ chức triển khai vẫn cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Thực tế, Việt Nam đã có những bước tiến trong nghiên cứu và phát triển công nghệ sinh học. Theo TS. Phùng Danh Huân, các chương trình khoa học công nghệ trong nước đã xây dựng cơ sở dữ liệu ADN mã vạch cho 200 nguồn gen lúa bản địa và 180 loài cây dược liệu quý hiếm; chọn tạo thành công 36 giống cây trồng chủ lực, trong đó có các giống lúa chịu ngập, chịu mặn, kháng rầy, đậu tương kháng gỉ sắt và lạc kháng bệnh héo xanh.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu và sản phẩm thương mại vẫn là một thách thức lớn. GS.TS. Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp, cho biết dù Việt Nam đã nghiên cứu cây trồng biến đổi gen từ những năm 2000, đến nay chưa có giống biến đổi gen do các đơn vị trong nước tự nghiên cứu được thương mại hóa.
Theo ông, chi phí nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện một sự kiện biến đổi gen ước khoảng 136 triệu USD, với thời gian có thể kéo dài 13 năm. Mức đầu tư này vượt quá khả năng của phần lớn viện nghiên cứu trong nước, đặt ra yêu cầu phải có cơ chế huy động nguồn lực và hợp tác với doanh nghiệp.
Bên cạnh nguồn lực nghiên cứu, hành lang pháp lý cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đưa sản phẩm ra thị trường. Việt Nam đã có bước tiến khi thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen.
Theo ThS. Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý phân biệt hai nhóm công nghệ. Với sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa vật liệu di truyền ngoại lai, tổ chức, cá nhân thực hiện cơ chế tự xác định và thông báo với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thay vì phải thực hiện quy trình cấp phép an toàn sinh học như sinh vật biến đổi gen.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định và thực tiễn triển khai vẫn là vấn đề được doanh nghiệp quan tâm. Bà Đào Thu Vinh, Giám đốc CropLife Việt Nam, cho biết doanh nghiệp gặp lúng túng trong quá trình thực hiện thủ tục tự công bố sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai. Cụ thể, sau khi gửi hồ sơ thông báo đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường, doanh nghiệp chưa nhận được văn bản xác nhận hoàn thành thủ tục, gây khó khăn khi tiếp tục thực hiện đăng ký công nhận giống tại cơ quan chuyên ngành.
Bà Đào Thu Vinh, Trưởng đại diện CropLife tại Việt Nam. Ảnh: Tùng Đinh.
Theo bà Vinh, cần làm rõ cơ chế ghi nhận việc hoàn thành nghĩa vụ thông báo cũng như quy trình phối hợp giữa các cơ quan quản lý để doanh nghiệp có cơ sở triển khai. Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với kế hoạch nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm, nhất là trong lĩnh vực giống cây trồng vốn đòi hỏi thời gian và nguồn lực đầu tư dài hạn.
Không chỉ riêng thủ tục tự công bố, những vướng mắc trong quy trình đánh giá và công nhận giống cũng được các tổ chức trong ngành đề cập. TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam, cho rằng quy trình đánh giá, khảo nghiệm an toàn sinh học và an toàn thực phẩm kéo dài làm tăng chi phí, thời gian thương mại hóa. Một số hướng dẫn chưa đủ cụ thể cũng khiến doanh nghiệp và nhà khoa học mất nhiều thời gian hoàn thiện hồ sơ.
Trong khi đó, TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), lưu ý phương pháp đánh giá tính khác biệt DUS hiện hành có thể chưa phù hợp với cây trồng chỉnh sửa gen. Bởi một giống chỉ được chỉnh sửa một tính trạng nhưng vẫn giữ nguyên phần lớn nền di truyền ban đầu. Do đó, cần nghiên cứu phương pháp khảo nghiệm phù hợp hơn với đặc điểm của công nghệ mới.
Kết nối chính sách, nghiên cứu và doanh nghiệp để tạo năng lực nội sinh
Những vướng mắc trên cho thấy phát triển công nghệ sinh học không chỉ là câu chuyện nghiên cứu khoa học, mà còn đòi hỏi sự kết nối giữa cơ quan quản lý, viện trường và doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp cần được tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển sản phẩm, đầu tư nghiên cứu và thương mại hóa kết quả khoa học.
ThS. Tạ Thị Kiều Anh, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học. Ảnh: Tùng Đinh.
Trước phản ánh của doanh nghiệp về việc không nhận được văn bản xác nhận sau khi tự công bố sản phẩm chỉnh sửa gen, ThS. Tạ Thị Kiều Anh giải thích cơ chế hậu kiểm hiện hành không yêu cầu cơ quan quản lý cấp công văn xác nhận riêng. Doanh nghiệp có thể gửi bản sao hồ sơ tự công bố tới các đơn vị liên quan để phối hợp trao đổi thông tin, phục vụ đăng ký giống.
Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, cơ chế hậu kiểm trao quyền chủ động lớn hơn cho doanh nghiệp nhưng cũng đòi hỏi trách nhiệm tự đánh giá cao hơn. Vì vậy, cơ quan quản lý chuyên ngành trồng trọt cần sớm có hướng dẫn cụ thể về tiếp nhận, khảo nghiệm và công nhận lưu hành giống chỉnh sửa gen, tránh tình trạng thủ tục thiếu liên thông.
Ở góc độ khoa học và công nghệ, TS. Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết các cơ chế mới đang hướng tới chấp nhận rủi ro có điều kiện, triển khai thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và mở rộng cơ chế giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước cho doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu.
Đây là những hướng đi có ý nghĩa đối với các lĩnh vực nghiên cứu đòi hỏi nguồn lực lớn và thời gian dài như công nghệ sinh học. Khi doanh nghiệp có thể tham gia sớm hơn vào quá trình nghiên cứu, tiếp cận và khai thác kết quả khoa học, khả năng đưa sản phẩm ra thị trường cũng có thêm điều kiện thuận lợi.
Song song với cải cách thể chế, việc lựa chọn đúng các nhiệm vụ nghiên cứu ưu tiên cũng rất quan trọng. Theo TS. Nguyễn Văn Long, việc tăng cường hợp tác với các chuyên gia, tổ chức quốc tế sẽ giúp Việt Nam tiếp nhận, chuyển giao và từng bước làm chủ công nghệ phù hợp với nhu cầu phát triển trong nước.
Từ góc nhìn quốc tế, TS. Rhodora Romero-Aldemita nhấn mạnh vai trò của truyền thông khoa học, hợp tác quản lý giữa các quốc gia và đối thoại với các nhà hoạch định chính sách. Đây là những yếu tố quan trọng để thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học an toàn, hiệu quả và phù hợp với điều kiện từng quốc gia.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện cây trồng công nghệ sinh học cho thấy nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh dựa trên khoa học và công nghệ. Những kết quả của ngô biến đổi gen đã chứng minh hiệu quả kinh tế có thể đạt được khi công nghệ được ứng dụng vào thực tiễn. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi Việt Nam phải giải quyết đồng thời bài toán thể chế, nguồn lực nghiên cứu và sự tham gia của doanh nghiệp.
Khi các mắt xích này được kết nối, công nghệ sinh học mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trong đổi mới ngành trồng trọt, đồng thời tạo nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ nông nghiệp.
