Trong bối cảnh giá dầu thô thế giới biến động mạnh do xung đột địa chính trị (gần nhất là căng thẳng Iran với Mỹ, trước đó là Nga - Ukraine, tranh chấp ở Trung Đông…), giá xăng dầu trở thành yếu tố then chốt ảnh hưởng đến lạm phát, chi phí logistics và sức mua người dân, từ đó tác động lớn đến tăng trưởng kinh tế và đời sống xã hội.
Theo trang GlobalPetrolPrices.com ngày 16-3-2026, giá xăng trung bình thế giới là 1,37 USD/lít. Việt Nam hiện có giá xăng RON95 khoảng 30.690 đồng/lít (tương đương 1,21 USD/lít), thuộc nhóm trung bình thấp…
Trong khi đó, nếu so sánh với các nước, giá xăng dầu tại Việt Nam hiện cao hơn Mỹ và Nga nhưng thấp hơn đáng kể so với Úc, Đức, Anh. So với Trung Quốc, mức giá tương đương, dù Việt Nam là nước nhập khẩu ròng. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ mặt bằng giá mà là tốc độ tăng. Việt Nam thuộc nhóm có tốc độ tăng giá nhiên liệu khá nhanh trong thời gian ngắn, một phần do nền giá trước đó thấp hơn.
Sự khác biệt này phản ánh mô hình quản lý. Tại Mỹ, giá xăng vận hành theo cơ chế thị trường tự do, biến động sát với giá dầu thô. Ưu điểm là minh bạch và thúc đẩy cạnh tranh nhưng người tiêu dùng phải chấp nhận rủi ro biến động lớn. Ngược lại, châu Âu duy trì mức thuế cao nhằm định hướng tiêu dùng và giảm phát thải, khiến giá xăng luôn ở mức cao, dễ gây áp lực lạm phát nhưng ổn định hơn về ngân sách.
Ở chiều khác, Nga áp dụng cơ chế trợ cấp mạnh nhờ lợi thế xuất khẩu dầu, giúp giữ giá thấp để ổn định xã hội. Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận trung gian với cơ chế "trần giá" do Nhà nước điều tiết, vừa bám sát thị trường vừa hạn chế các cú sốc đột biến.
Việt Nam hiện vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý, thông qua điều hành giá định kỳ và Quỹ Bình ổn. Cách làm này giúp giảm biên độ biến động, hỗ trợ DN và người dân trong ngắn hạn. Tuy nhiên, hạn chế nằm ở chỗ nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu xăng dầu, trong khi Quỹ Bình ổn không phải lúc nào cũng đủ "dư địa" để can thiệp hiệu quả.
Tuy nhiên, trong bối cảnh xung đột địa chính trị khiến giá dầu thô dao động quanh ngưỡng 100 USD/thùng, rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng ngày càng hiện hữu. Chúng ta có thể rút ra 5 bài học quan trọng để nâng cao năng lực ứng phó.
Trước hết, cần xây dựng hệ thống dự trữ năng lượng mang tính chiến lược ở cấp quốc gia. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào dự trữ của DN, nên từng bước chuyển sang mô hình kho dự trữ nhà nước như Mỹ, Nhật Bản, nhằm bảo đảm nguồn cung tối thiểu cho khoảng 90 ngày tiêu dùng.
Tiếp theo là đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Việt Nam cần giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực Trung Đông, đồng thời mở rộng nhập khẩu từ Mỹ, Nga, châu Phi và tăng cường khai thác nội địa.
Một nội dung quan trọng khác là cải tiến Quỹ Bình ổn theo hướng linh hoạt và bền vững hơn, có thể xem xét chuyển đổi thành Quỹ Dự trữ năng lượng, kết hợp công cụ thuế để điều tiết hiệu quả, nhất là trong giai đoạn giá tăng cao.
Song song đó, cần thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, hydrogen nhằm giảm phụ thuộc vào xăng dầu trong dài hạn, đồng thời khuyến khích sử dụng các phương tiện, thiết bị chạy điện.
Cuối cùng, yếu tố minh bạch và cạnh tranh cần được tăng cường thông qua hoàn thiện cơ chế giá thị trường và giám sát chặt chẽ hoạt động DN.
Hiện giá xăng dầu trong nước vẫn ở mức hợp lý, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, để thích ứng với "bão giá" địa chính trị, cần chuyển từ tư duy phản ứng sang chủ động chiến lược, qua đó củng cố an ninh năng lượng và duy trì tăng trưởng bền vững.
