Tỷ phú Phạm Nhật Vượng chính thức lấn sân sang làm thép là một bước ngoặt có thể thay đổi bộ mặt ngành công nghiệp này. Với tiềm lực của mình Vingroup có thể thách thức vị thế của các doanh nghiệp hàng đầu, trong đó có Hòa Phát. Dù vậy, tham vọng này chắc chắn không dễ dàng.
Trong hơn hai thập kỷ qua, Hòa Phát đã xây dựng vị thế doanh nghiệp thép lớn nhất Việt Nam bằng chiến lược đầu tư bài bản vào các khu liên hợp sản xuất quy mô lớn, trải dài từ Bắc vào Nam. Từ chỗ chỉ tập trung vào thép xây dựng, tập đoàn này từng bước mở rộng sang thép cuộn cán nóng, thép chất lượng cao và ngày càng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của ngành công nghiệp nặng.
Bước đi mới nhất của Hòa Phát là chính thức gia nhập lĩnh vực sản xuất ray đường sắt và thép chế tạo chuyên biệt – nhóm sản phẩm có vai trò trực tiếp trong việc triển khai các siêu dự án hạ tầng quốc gia giai đoạn tới, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.
Tham vọng của Hòa Phát không dừng ở việc “tham gia cuộc chơi”, mà là cung cấp khoảng 10 triệu tấn thép chế tạo cho các dự án đường sắt, với mức giá cạnh tranh hơn hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, khi quy mô sản xuất ngày càng mở rộng, một hạn chế mang tính cấu trúc của ngành thép Việt Nam cũng bộc lộ rõ hơn: sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào quặng sắt nhập khẩu.
Thạch Khê – kho báu quyết định bài toán tự chủ của ngành thép
Theo thống kê, hiện toàn ngành thép Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 30 triệu tấn quặng sắt mỗi năm, tương đương 95% nhu cầu. Điều này khiến chi phí sản xuất chịu ảnh hưởng lớn từ biến động giá thế giới, đồng thời làm gia tăng áp lực lên cán cân ngoại tệ. Trong bối cảnh đó, việc tiếp cận một nguồn quặng nội địa quy mô lớn được xem là yếu tố có thể làm thay đổi căn bản bài toán cạnh tranh của ngành thép trong dài hạn.
Chính vì vậy, mỏ sắt Thạch Khê tại Hà Tĩnh từ lâu đã được Hòa Phát nhắc tới trong các kiến nghị với Chính phủ. Tại cuộc họp với Thường trực Chính phủ vào tháng 2/2025, ông Trần Đình Long – Chủ tịch HĐQT CTCP Tập đoàn Hòa Phát – đề xuất cần sớm khai thác mỏ sắt Thạch Khê nhằm giải quyết bài toán nguồn nguyên liệu hàng năm và tiết kiệm ngoại tệ cho nền kinh tế.
Về quy mô, Thạch Khê là mỏ sắt hiếm hoi trong khu vực có trữ lượng đủ lớn để tạo ra tác động mang tính cấu trúc đối với ngành thép Việt Nam. Mỏ được phát hiện từ năm 1960, nằm cách ven biển Hà Tĩnh khoảng 7 km. Với trữ lượng ước tính khoảng 500 triệu tấn, hàm lượng sắt trung bình đạt 58%, Thạch Khê không chỉ là mỏ quặng sắt lớn nhất Việt Nam mà còn được đánh giá là mỏ sắt xây dựng lớn nhất Đông Nam Á.
Tuy nhiên, kể từ năm 2011, dự án khai thác mỏ Thạch Khê đã bị tạm dừng do hàng loạt lo ngại liên quan đến công nghệ và kỹ thuật khai thác chưa phù hợp với đặc thù địa chất, phương án vận chuyển quặng kém hiệu quả, cũng như nguy cơ tác động lớn đến môi trường và đời sống dân cư khu vực.
Trong bối cảnh các doanh nghiệp thép trong nước vẫn phụ thuộc nặng nề vào quặng nhập khẩu, việc “mở khóa” mỏ Thạch Khê được nhìn nhận như chìa khóa để giảm rủi ro chu kỳ, tăng tính chủ động nguyên liệu và nâng cao sức cạnh tranh dài hạn.
Ông Trần Đình Long từng nhấn mạnh rằng Hòa Phát không nhất thiết phải được giao trực tiếp quyền khai thác mỏ, nhưng nếu được cấp phép, tập đoàn tự tin có thể triển khai dự án một cách nhanh chóng và hiệu quả. Theo quan điểm này, việc chậm khai thác không chỉ khiến tài nguyên bị lãng phí, mà còn khiến ngành thép Việt Nam tiếp tục phải chi ngoại tệ lớn để nhập khẩu quặng.
Sự xuất hiện của “tân binh” VinMetal và cuộc đua giành lợi thế công nghiệp nặng
Trong khi mỏ Thạch Khê vẫn chưa được khai thông, việc Vingroup chính thức lấn sân sang ngành thép và khởi công nhà máy VinMetal lại tiềm ẩn những rủi ro nhất định đối với Hòa Phát. Ở thời điểm hiện tại, rất khó để biết được tỷ phú Phạm Nhật Vượng có nhắm đến "kho báu" này không hay chỉ đơn thuần là một sự trùng hợp.
Trên thực tế, ngoài mỏ quặng có trữ lượng khổng lồ, Hà Tĩnh còn có nhiều lợi thế để phát triển nhà máy thép với vị trí địa lý thuận lợi, cảng biển nước sâu Vũng Áng cho phép nhập nguyên liệu và xuất khẩu sản phẩm với chi phí thấp; hệ thống khu kinh tế, khu công nghiệp đã và đang được đầu tư đồng bộ; cùng với định hướng của địa phương trong việc hình thành trung tâm công nghiệp – năng lượng mới.
Việc cả Hòa Phát và VinMetal cùng nhắm đến Hà Tĩnh, dù với những chiến lược và điểm xuất phát khác nhau, cho thấy vai trò ngày càng nổi bật của địa phương này trong bản đồ công nghiệp nặng Việt Nam.
Trong bức tranh đó, mỏ sắt Thạch Khê giống như một “kho báu đang ngủ quên”. Nếu được khai thác hiệu quả, nguồn tài nguyên này không chỉ giúp một doanh nghiệp tạo ra lợi thế vượt trội, mà còn có thể định hình lại trật tự ngành thép và chuỗi cung ứng vật liệu cho hạ tầng Việt Nam trong nhiều năm tới.
